Nörotik stres, ve somatoform bozukluklar
Neurotische Belastungs- und Somatoforme Störungen


Bu kategoride psikolojik stres, bunalım ve sıkıntılardan kaynaklanan bedensel hastalıklar yer alıyor. Yaşanan bir sıkıntının veya stresin, vücut tarafından, tepki gösterilmesidir. Bunların arasında: Korku ve Panik atakları, Fobiler, Obssesif-Kompulsif, Somatoform ve Disosiyatif bozukluklar bulunuyor. Hepsinin ortak noktası: yaşanmış bir stres, bir anı tarafından kaynaklandığı.


Bu grupdaki hastalıklar diğerleri gibi iki kategoriye ayrılır:
Akut: Ağır strese reaksiyon ve uyum bozuklukları
Kronik: Anksiyete ve Obssesif-Kompulsif bozukluklar


==================================================================


Anksiyete Bozuklukları - Angststörungen


Normal ve anormal durumlarda bedensel değişiklerle ortaya çıkan korku benzeri bir duygu (Korku akut bir hastalıkdır. Anksiyete ise kronik ve kalıcıdır).

En sık görülen psikolojik hastalıklar arasında yer alır.


Semptomlar: Korku hissi ve kaçınma davranışları.

Bedensel semtomlar: Baş dönmesi, güçsüzlük, mide bulantısı, titreme, terleme, kan çekilmesi, tüylerin dikilmesi, hissizlik, karıncalanma vs.

Bazen bu belirtiler, önplana çıkar ve gerçek sebeb zor tespit edilir. Kişi genelde kontrolsüz ilaçlar alarak veya alkol kullanarak, madde bağımlısı da olabiliyor.
İleri aşamalarda Panik Atakları (aniden gelen sebebsiz ataklar; ağır korku + bedensel semptomlar). Ortalama 30 dakika kadar sürüyor sık sık görülür.


Nasıl oluşuyor?
Örnek olarak, Sosyal Fobi: Hasta sosyal ortamda başarısız olacağına ve dışlanacağına inanıyor. Otomatik olarak aklından binbir çeşit negatif düşünceler geçiryor. Bedensel semptomlar başlıyor. Sosyal durum esnasında, hasta düşüncelerini kendine odaklıyor. Bedensel semptomlar daha da güçleniyor. Hasta sakınma davranışlarına başvuruyor ve ortamı tek ediyor. Bu sayede hastanın korkuları tastiklenmiş oluyor ve korkuyu yaşamamak için davranişdan kaçınıyor. Sosyal hayattan çekiliyor.


Anksiyete bozukluğu iki bölüme ayrılıyor

1) Fobiler - Phobien
Fobi (Phobie), belirli bir durumdan veya objeden duyulan korkudur. Bu korku hissi, uyarıcı bulunduğu sürece kalır. Yaşam kalitesi bu fobi ve kaçınma davranışları yüzünden oldukca kısıtlanıyor. Hasta evden çıkmıyor, sosyal bağlantılar kopuyor vs.  Ağır durumlarda, panik atakları oluşuyor.
Fobi örnekleri:
Agarofobi: Emniyetini kaybedeceği için evini terk etmiyor. Savunmasız kalacağını düşünerek kalabalıkdan, geniş alanlardan, gezi ve tatillerden sakınıyor.
Sosyal Fobi: arkadaş çevresinden, sosyal etkinliklerden, küçük gruplardan sakınıyor.
Klaustrofobi: kapalı yerlerden duyulan korku.
Hayvan fobisi: Örümcek, köpek, yılan vs.
          İmtahan korkusu, uçak korkusu, yükseklik korkusu vs. vs.


2) Yaygın anksiyete bozuklukları - Generalisierte Angststörung
Bir dizi olaylar ve durumlar karşısında duyulan daimi korku hissi. Sıkça psikososyal (işsizlik, güvence eksikliği, sağlık, imtahan, gelecek korkusu gibi...) sıkıntılardan kaynaklanıyor.
Çok belirgin özellikde ve hemen hemen hiç kontrol edilemiyor. Semptomlar: Asabiyet, uyku bozuklukları, konsentrasyon bozukluğu vs.

Diagnostik: Hastalık semptomları ve klinik testler. Tehşiste: şizofreni, depresyon ve madde bağımlılığı; ayrıca Triyot bezi, Kalp rahatsızlıkları ve Migren elenmelidir.
Terapi: Hasta tedavi görmezse, hastalık kronikleşiyor.
İlaçlarla: Benzodiazepin (sadece akut durumlarda, kısa bir süre veriliyor. Bağımlılık tehlikesi!)
Psikoterapi: Bilişsel davraniş terapisi ile hasta korkunun nedeniyle yüzleştiriliyor. Relaksasyon Terapisi ve Psikoedukasyon: Hasta rahatsızlığı hakkında bilinçlendiriliyor.


==================================================================


Obssesif-Kompulsif Bozukluklar - Zwangsstörungen


Genetik bir zaaf olduğu sanılıyor. Obssesif-Konpulsif alışkanlıklar korku-dindirici olarak ediniliyor.
Örnek:


Rahatsız edici bır düşünce='ocağı kapattım mı?'
Tehlike olarak algılama='bina yanabilir'
Korku, huzursuzluk
Korkuyu dindirme=kontrol etme


Hasta bununla kalmıyor. Aynı düşünceler -belki daha detaylı olarak- tekrar tekrar geliyor ve kısırdöngü başlıyor, ilerliyor ve alışkanlık kronikleşiyor.
Semptomlar: Hastalık gençlik çağında başlıyor ve usulca ilerliyor. Hasta kendi düşünce ve fikirlerinden kaynaklanan işlemi uyguluyor ama kendisi de hareketini saçma buluyor.
Hastalık genelde korku ve depresyonla bağlantılı oluyor. Tedavi görmezse, hastalık kronikleşiyor.


Obsesif-Kompulsif bozukluk ve 3 ana türü
Obsesif-Kompulsif düşünceler - Zwangsgedanken: zorlantı sadece düşüncelerde kalıyor ama hasta stres yaşıyor
Obssesif-Kompulsif impuls - Zwangsimpulse: kendine veya başkasına zarar verme dürtüsü. Hasta strese streslere giriyor. Ama eylem gerçekleşmiyor.
Obssesif-Kompulsif davranışlar - Zwangshandlungen:  Saçma ve anlamsız olduğu bilinip, kabul edildiği halde durdurulamayan ve tekrar tekrar işlenen davranışlar.


Terapi:
SSRİ: Serotonin geri kazanımı bloke eden ilaçlar ve Davranış terapisi uygulanıyor.


=================================================================


Somatoform Bozukluklar - Somatoforme Störungen


Bedensel olarak bir sorun olmadığı halde, vücutta algılanılan rahatsızlıklardır. Bayanlarda erkeklerden daha sık görülür.


Nereden geliyor?
Öfke, hayal kırıklığı, moral bozukluğu, hoşnutsuzluk gibi sorunlardan oluşuyor. Başta vücudta bir rahatsızlık hissediliyor. Aynı rahatsızlık, sürekli aynı sorunda oluşuyor. Zamanla bu rahatsızlık önplana çıkarak, gerçek sebeb biliçaltı bastırılıyor, unutuluyor.
Kısırdöngü: Hasta bir sorunla yüzleşiyor (mesela: Ayrılık) ve bilinçaltı vücudunda bir rahatsızlık hissediyor (mesela: karın ağrısı). Hasta bunu yanlış yorumluyor ve hastalandığını zannediyor. Bu düşünce zamanla ağırlık kazandıkça hastanın rahatsızlığı artıyor, rahatsızlıklara karşı önlemler almaya başlıyor (Doktor, ilaç, alkol vs.).

Hasta ne kadar rahatsızlığına odaklanırsa, durum o kadar ağırlaşıyor. Bu arada gerçek sebeb arka planda kalarak, unutuluyor.


Somatoform çeşitleri
Somatoform bozukluk - Somatisierungsstörung
En az iki sene sürmek üzere: çokyönlü ve değişken bedensel rahatsızlıklar. Sık sık doktora gitmeler.
Hipokondriak bozukluk - Hypochondrische Störung
Ağır hastalığa yakalandığına inanmak.. Hasta başka hastalıklarının olduğunu da inanıyor. Devamlı vücudu ve hastalıklarıyla meşguller. Tüm hastalıkları (ve hatta tedavi yöntemlerini bile) biliyorlar. Sık sık doktor muayeneleri.
Somatoform otonom bozukluk - Somatoforme autonome Funktionsstörung
Rahatsızlıklar bir organ grubuna bağlanıyor (Sindirim sistemi, Kalp-kandolaşımı vs).
Somatoform ağrı bozukluğu - Somatoforme Schmerzstörung
Organik olarak birşey gözlenmediği halde, somut güncel sorunların ağrılara bağlanması. Burada ağrı 'bir yardım çağırısı' olabiliyor (Ağrı=ilgi).

Ağrılar aynı şekilde, vücudun sorunlardan kaçış reaksiyonu da olabiliyor. Hasta rol oynamıyor: ağrılar gerçek ama organsal olarak hiç bir sorun yok...

Hastalık, alkol veya ilaç bağımlılığına ve depresiyona sebeb olabiliyor.

Terapi: Çok zor. Hasta, organik bir sebeb tespit edilemeyince bunalıma giriyor. Birşeyi olmadığıns İkna edilemiyor. İlaç desteği ile psikoterapi uygulanıyor.


================================================================


Dissosiyatif Bozukluklar - Dissoziative Störungen


Beyinin normalde koordineli olarak çalıştırdırdığı: bilinç, hafıza, kimlik ve çevreyi algılama gibi işlemlerin, ayrışıp -birlikde değil de- kendi başinlarına işlem görmesidir.

Bayanlarda, erkeklerden daha sık rastlanır. Dissosyatif bozukluk ender olsa da, hafif dissosyatif bozukluk toplumun %4' ünde görülür.


Nereden geliyor?
Diğer psikolojik rahatsızlıklar gibi, burada da kişilerin genetik bir eğilimin olduğu sanılıyor.
Psikilojik bir sorun bedene yansıyor. Sorundan kaçış olarak bedende belirtiler oluşuyor ve sorun bilinci ortadan kaldırılıyor (temel kazanç). Aynı zamanda hasta, kendine dikkat ve ilgi çekerek sevgi görüyor (ek kazanç).


Belirtiler:
Diğer nörolojik bozuklulara benzer belirtiler başgösteriyor.  Semtomlara göre dissosyastif bozukluklar da altkategorilere ayrılıyor. Bunların en bilinenleri:


Dissosyatif amnesi - dissoziative Amnesie:
Yaşanılan bir stresin veya acı bir olayın hafızadan silinmesi. Normalinde yaşanılan bir olay, hafızaya alınır ve unutulmaz. Ama beyin, bazen savunma amaçlı olayı hafızadan siler.
                 (Not: Amnesinin zaman çeşitleri: Retrograd Amnesi: olaydan öncesini hatırlamamak. Anterograd Amnesi: olay zamanını hatırlamama
                  ve Kongrad amnesi: olaydan sonrasını hatılamamak)
Dissosyatif Füg - Dissosziatifve Fugue
Bilinçalti, farkinda olmadan,  bir yerden başka bir yere gitmek veya seyahat etmek (Kaza yerinden ayrılıp, başka bir yerde ayılmak veya uykugezerlik gibi). Hasta aradaki zamanı  hatırlamıyor. Bu süre içinde dışarıdan bakılınca hastada bir anormallik görülmez.
Dissosyatif motorik bozukluklar - Dissoziative Bewegungsstörungen   Felç, titreme, hereket edememe vs. Bazen bu bozukluklar sembolik olarak da ortaya çıkabiliyor.

Mesela: Hasta 'yerimden kıpırdayamıyorum' diyor ve hasta gerçekden kıpırdayamıyor. Hasta bunu simule etmiyor. Yapılan kontol ve testler hastanın geçekden kıpırdayamadığını kanıtlıyor. İşin ilginç tarafı: hastanın bu durumu, kendisini hiç bir şekilde tedirgin etmiyor. Normalinde bugünden yarına ayakları tutmayan insan streslere girip, paniklere kapılır.

Dissosiyatif anestezi ve duygu kaybıDissoziative Sinnesstörungen  Yukarıdaki motor bozuklukları gibi. Kaslar değil de, 5 duyu organlarından biri (görme, tatma, duyma, koklama veya dokunma) işlemini durduruyor. Aynı şekilde sembolik bir karakter de kazanabiliyor ('bunu duymak istemiyorum, görmek istemiyorum vs.),
Dissosiyatif konvulziyonlar - Dissoziative Krampfanfälle  Epileptik nöbetlere benzer kramplar oluşması.
Dissoszatif Stupor - Dissosiative Stupor Yapılan bir hareketin donup, kalması. Mesela: Kolun saatlerce, günlerce yukarıda kalması vs.
Trans ve tutulma bozuklukları -Trance- und Besessenheitszustände  Trans gibi, kendinden geçme bir oluşum. Dini ayinlerle bir alakası olmayan.
Çoklu kişilik bozukluğu - Multible Persönlichkeitsstörung   Birden fazla kişiliğe sahip olma. Hasta belirli durumlarda bambaşka bir kişilige bürünüyor.

Mesela: uysal bir insan aniden agresifleşiyor. Bu olay senelerdir tıbbi olarak -olup, olamıyacağı konusunda- psikiyatristler tarafından tartışılmakta.

Şizofreni ile karıştırmamak gerekiyor.


Terapi
Psikotedukasyon (Kişi, hastalığı konusunda bilinçlendiriliyor), Relaksasiyon (rahatlama teknikleri) ve etki eden sorunun çözümü.


=========================================================================


Uyum bozukluğu - Anpassungsstörung


Hayat akışını birden değiştiren olay veya streslerde yaşanıyor, Mesela: Ayrılık, işyeri değiştirme veya başka bir yere taşınmak gibi.

Normal insanlar hayatlarındaki değişimlere kısa bir zaman içinde alışabiliyor. Bazı insanlara bu değişim ağır geliyor ve psikolojik olarak kaldıramıyorlar. Bu durum kişiden kişiden kişiye değişiyor. Tanım olarak 'Depresif Reaksiyon' da deniliyor. 6 ay kadar sürebiliyor.


Semptomlar:
6 aya kadar sürebilen bu rahatsızlık, ağır bir değişime bağlanıyor. Rahatsızlık beraberinde depresyon, korku, güncel hayata kısıtlamalar, sosyal yaşamdan çekilmeler ve uyku bozukluklarını da getirebiliyor. Bazı insanlarda uyum bozukluğu, kalıcı bir Dystemia (uzun süren, hafif depresyon) hastalığına sebeb de olabiliyor.

Terapi:
Hastaya rahatlaması için Benzodiazepin, Antidepresiva gibi ilaçlar veriliyor. Paralel olarak, sorun odaklı konuşma terapisi ile psikolojik destek veriliyor.


========================================================================


Travma sonrası stres bozukluğu - Posttraumatische Belastungsstörung  


Travma (Ağır stres). Yaşanan olay etkisinde oluşan kalıcı korku, tehdit. Hastalar yaşananın çaresizlikle karışık istem ve  kontroldışı olduğunu anlatıyor.

Savaş, Afet, İşkence, tecavüz gibi olaylarda oluşuyor. Rahatsızlık sadece olayı direkt yaşayan kişi değil, aynı şekilde olayın içinde olan yardımcılar, seyirciler de etkilenebiliyor.


Semptomlar:
Sık sık gelen Flashbacks (olay anını tekrar tekrar yaşamak), geri gelen hatıralar, Kabuslar, uyku bozuklukları, asabileşme, konsentrasyon bozuklukları ve ilgisizlik.

Terapi:
Hemen olay sonrası psikolojik ilkyardımın iyi bir sonuç verdiği iddia ediliyor (tartışmalı, ama denemekde tabii ki yarar var)
Psikoedukasyon: Kişi hastalığı konusunda bilinçlendiriliyor. Relaksaloji (rahatlama teknikleri) ve Kognitif bilişsel terapi uygulanıyor.
İlaçlarla:  başlangıçta kısa bir zaman Benzodiazepin veriliyor (çok yüksek bağımlılık riski) ve Antidepresan.